Θεμέλια της Ελληνικής Θρησκείας
Η θρησκευτικότητα είναι συλλογική υπόθεση. Δια της θρησκείας ο άνθρωπος έρχεται σε επαφή με συνανθρώπους του μέσα σε ένα πλαίσιο κοινών πεποιθήσεων. Οι αξίες που διέπουν την κοινότητα είναι το κοινό αγαθό το οποίο όλα τα μέλη αναγνωρίζουν και στο οποίο αποσκοπούν. Έχουμε τα προαπαιτούμενα της κοινότητας όταν έχουμε κοινές αξίες. Κατόπιν βρίσκουμε ο ένας τον άλλο μέσα από τις τελετές ώστε να εμπεδωθεί η κοινότητα κι ως τοπικότητα συν πολιτισμικότητα σε βάθος χρόνου, κι άρα ως εθνικότητα.
Οι αξίες πρέπει να βασίζονται στην ανθρώπινη φύση ώστε ο κάθε άνθρωπος απανταχού της γης και ανεξαρτήτως εποχής να μπορεί να τις δεχτεί. Συνεπώς οι αξίες προκύπτουν ως διάγνωση της ατομικής πραγματικότητας του ανθρώπου, των διαπροσωπικών σχέσεων, των κοινωνικών τάσεων, και της ζωής εν γένει. Θρησκεία που δεν δέχεται την φυσική κατάσταση δημιουργεί αντιφάσεις στην συνείδηση των ανθρώπων. Αυτές οδηγούν σε σύγχυση και αδιέξοδα που φέρνουν την αποδυνάμωση του ανθρώπου και τελικά την παραίτηση του από τον αγώνα της καθημερινότητας.
Τα θεμέλια της θρησκείας πρέπει να είναι κατανοητά έστω ως ένα βαθμό απ’όλους. Μόνο έτσι μπορούμε να αντισταθούμε σε ιδέες ή προγράμματα ή στρατηγήματα που οδηγούν στην πολιτισμική παρακμή και κατ’επέκταση την βιολογική εξαφάνιση. Παραμένουμε στην ουσία της πίστης μας ώστε να έχουμε την απαραίτητη σαφήνεια και αυστηρότητα. Τελετουργούμε και γιορτάζουμε ανά τακτά χρονικά διαστήματα για να διατηρούμε την κοινότητα ενεργή. Μένουμε προσηλωμένοι στις αξίες μας και δεν γυρεύουμε την εύκολη λύση σε κάθε νέα πνευματική τάση ή ξενόφερτη μόδα που υπόσχεται πολλά και δεν δίνει τίποτα.
Η Ελληνική θρησκεία είναι η πίστη της υπευθυνότητας. Άνθρωπος που δεν αναγνωρίζει τις ευθύνες του δεν μπορεί να αποκαλείται Έλληνας εθνικός. Εδώ ξεκινά η αυστηρότητα μας και η μηδενική ανοχή μας. Συνεπώς, δεν ρωτούμε αλλά ορίζουμε.
Ηγούμαι δια του παραδείγματος, εφαρμόζοντας τις ιδέες αυτές καθημερινά δια του βίου μου. Ως φιλόσοφος, αναλαμβάνω την ευθύνη να αξιοποιήσω τα ταλέντα που μου έδωσε η φύση. Σκοπός μου είναι να ξεκαθαρίσω σκέψεις, να θέσω το πλαίσιο, και να δώσω κατευθυντήριες γραμμές. Το πράττω για τους ανθρώπους του σήμερα αλλά και για όλους όσους θα έρθουν. Τολμώ να εκφέρω γνώμη, έχοντας πλήρη επίγνωση των συνεπειών.
Ο κάθε άνθρωπος πρέπει να αναλαμβάνει τις ευθύνες του. Ο ζωγράφος να μας δείξει πως μέσα από την ζωγραφική μπορούμε να απεικονίσουμε την αλήθεια, ο ιατρός να προάγει την υγεία ήδη με τον τρόπο ζωής του καθώς και με το επάγγελμα του, ο ιερέας να οργανώσει τους θρησκευτές με γνώμονα το κοινό αγαθό κι όχι το προσωπικό όφελος, η γυναίκα να συνεισφέρει άοκνα στην κοινωνική αναπαραγωγή, δηλαδή την βιολογική και πολιτισμική διαιώνιση, και ούτω καθ’εξής.
Η θρησκευτικότητα μας στην σύγχρονη εποχή αποσκοπεί στην αναζωπύρωση της φλόγας εκείνης που δημιούργησε τον πολιτισμό μας από τα πανάρχαια χρόνια και τον διατήρησε ζωντανό μέσα στις χιλιετηρίδες. Πρόκειται για το ήθος της λιτότητας και το πνεύμα του αγώνα. Ξαναβρίσκουμε την ουσία των τριών κεντρικών Δελφικών παραγγελμάτων, τα οποία επικαιροποιούμε για τις ανάγκες του σήμερα:
- Μηδέν άγαν: Να αποφεύγεις τις υπερβολές.
- Γνώθι σεαυτόν: Να ξέρεις ποιος είσαι και που βρίσκεσαι.
- Εγγύα παρά δ’Άτα: Η επανάπαυση φέρνει την καταστροφή.
Όσα ακολουθούν εξηγούν τα παραπάνω ή συνεπάγονται από αυτά.
Πίνακας Περιεχομένων
- Η αμαρτία της υπερβολής
- Η σχέση που έχει ο άνθρωπος με τα όρια
- Απορρίπτουμε τα θαύματα και την ειδωλολατρία
- Η αποκλειστικότητα της αγάπης
- Οι μοίρες της τύχης, επιλογής, και του αναπόφευκτου
- Ενσώματος νους
- Ο συμβολισμός των Ολυμπιακών Αγώνων
- Η τριαδικότητα
- Ο κάθε άνθρωπος στο είδος του
Η αμαρτία της υπερβολής
Ο άνθρωπος έχει την τάση να υπερβάλλει. Από εκεί προκύπτει το κακό. Λέμε πως «ένα μήλο την ημέρα τον γιατρό τον κάνει πέρα», ωστόσο αναγνωρίζουμε πως εκατό μήλα την ημέρα δεν θα είναι ωφέλιμα πλέον: η υπερβολική κατανάλωση φρούτων οδηγεί στην δηλητηρίαση και τον θάνατο. Συνεπώς ξέρουμε πως το μήλο δεν είναι αναγκαίο καλό. Η ωφελιμότητα του έγκειται στον βαθμό της κατανάλωσης του. Δηλαδή, όταν τρώμε ένα μήλο κινούμαστε εντός του μέτρου, των φυσιολογικών ορίων της ανθρώπινης φύσης, κι άρα κάνουμε κάτι καλό για εμάς. Όταν ξεφεύγουμε από τα όρια οδηγούμαστε στο κακό.
Πιστεύουμε στο καλό και το κακό ως μεγέθη που φανερώνονται δια των συσχετισμών (δες Η αποκλειστικότητα της αγάπης). Κάτι που κατά τα άλλα φαντάζει καλό θα μετατραπεί σε κακό δια της υπερβολής. Έτσι μπορούμε να κατανοήσουμε την ίδια την λέξη «αμαρτία» που αφορά την αστοχία. Βλέπουμε πως «υπερβολή», δηλαδή βάλλω/σημαδεύω πιο ψηλά, και «αστοχία» ουσιαστικά περιγράφουν το ίδιο φαινόμενο.
Μελετώντας την υπερβολή μπορούμε να διαγνώσουμε όλες τις αμαρτίες στις οποίες υποπίπτει ο άνθρωπος. Η απληστία είναι η βασική τάση του ανθρώπου για κτητικότητα, για να αποκτά και να χρησιμοποιεί πράγματα, που όμως οδηγείται στην υπερβολή. Η αργία/τεμπελιά είναι η καθημερινή ανάγκη του ανθρώπου για παύση και ξεκούραση που και πάλι γίνεται σε υπερβολικό βαθμό. Ο φόνος είναι η έκφραση της απέχθειας ή της λαγνείας ή της ζήλιας ή έστω κάποιας άλλης επιθυμίας που και πάλι υπερβάλλεται. Η ουσιοεξάρτηση είναι η άμεση ανταπόκριση του ανθρώπου σε ερεθίσματα που τελικά οδηγείται στην υπερβολή.
Σε όλες τις περιπτώσεις θα δούμε πως η υπερβολή αναπτύσσει στον άνθρωπο αναδράσεις, σχέσεις δράσης και αντίδρασης που αυτοενισχύονται, που αποκτούν την δική τους συμπεριφορά. Στην ουσία, ο άνθρωπος χάνει τον έλεγχο του εαυτού του, είτε μερικώς είτε ολικώς. Μπορούμε να φανταστούμε την κάθε αμαρτία ως πνεύμα με δική του βούληση που πλέον έχει κυριαρχήσει επί του σώματος και το βάζει να κάνει τα διάφορα αίσχη. Εξ ου και το συνηθισμένο φαινόμενο όπου κάποιος αναγνωρίζει τα λάθη του, ξέρει πως μπορεί να τα διορθώσει, αλλά διαπιστώνει πως δεν καταφέρνει να φέρει την αλλαγή.
Ο άνθρωπος που υπερβάλλει διαρκώς δεν ελέγχει τον εαυτό του κι άρα δεν είναι φερέγγυος. Αν υπερβάλλει σε ένα θέμα, θα έχει την τάση να υπερβάλλει και σε άλλα θέματα, με αποτέλεσμα να γίνεται ολοένα και πιο επικίνδυνος για τον εαυτό του και για τους άλλους ανθρώπους. Ο άνθρωπος αυτός είναι κακός για τον εαυτό του και δυνητικά κακός για τους πάντες διότι ο βαθμός των πράξεων του είναι πέραν του μέτρου.
Υπερβολή υπάρχει και στις καθημερινές αποφάσεις του ανθρώπου που κατά τα άλλα φαντάζουν αθώες. Δεν μπορούμε να φιλοσοφούμε διαρκώς: πρέπει να πράττουμε, να αγωνιζόμαστε για το κοινό αγαθό, και να λειτουργούμε εντός των ορίων όπου βρεθούμε. Το κάθε τι που παρακάνουμε παύει να είναι κατάλληλο ακόμα κι αν στην απλή του έκφραση είναι εντάξει.
Η θρησκεία θέτει τα πλαίσια ώστε να αποτρέψει τέτοιες ακρότητες. Πρέπει να βοηθούμε τα άτομα που ρέπουν στην υπερβολή. Να τους δίνουμε και στοργή και αυστηρά πλαίσια. Αλλά πάντοτε να διατηρούμε την πειθαρχία μας. Να απαιτούμε συμμόρφωση με τις αξίες μας και πιο πρακτικά με τις κοινωνικές δομές που καθοδηγούν τα άτομα, όπως την διευρυμένη οικογένεια, το σχολείο, την τοπική αυτοδιοίκηση, και την θρησκευτική ιεραρχία, μεταξύ άλλων.
Άνθρωπος που δεν θέλει να λειτουργήσει εντός των πλαισίων, άνθρωπος που επιδιώκει να εξυπηρετεί τις ορέξεις του ενάντια στο κοινό αγαθό, θα τιμωρείται όπως κρίνει η κοινότητα χωρίς καμία εξαίρεση (δες Απορρίπτουμε τα θαύματα και την ειδωλολατρία).
Η σχέση που έχει ο άνθρωπος με τα όρια
Ο άνθρωπος δεν ορίζει τα όρια. Αυτά υπάρχουν ανεξάρτητα από τις επιθυμίες και τους θεσμούς μας. Αν, όπως είπαμε, τα πολλά μήλα την ημέρα φέρνουν την δηλητηρίαση, τότε αυτή είναι η πραγματικότητα από την οποία δεν μπορούμε να ξεφύγουμε.
Εδώ έχουμε την πρώτη μας επαφή με την θεότητα, ανεξάρτητα από τις αρχικές πεποιθήσεις μας: υπάρχει κόσμος έξω από εμάς του οποίου οι κανόνες δεν εμπίπτουν του στοχασμού μας. Δεν έχει σημασία τι νομίζουμε ή τι θέλουμε. Τα όρια θα είναι πάντα εκεί, είτε μας αρέσει είτε όχι.
Με απλά λόγια, οι θεοί ορίζουν και δεν ρωτούν την γνώμη μας. Ο άνθρωπος δεν είναι συντελεστής στην κατάσταση που τον δημιούργησε ούτε παράγοντας στο κοσμικό γίγνεσθαι. Λειτουργεί με νόμους ανώτερους της δικής του βούλησης και πάντοτε υπόκειται στην επίδραση του περιβάλλοντος του πάνω στις πράξεις του.
Η κάθε πράξη του ανθρώπου έχει συνέπειες. Τις συνέπειες αυτές δεν μπορούμε να τις αποφύγουμε. Αν, παράδειγμα, κάποιος καταναλώσει πέντε μπουκάλια κρασί τότε θα έχει άμεσα και μακροπρόθεσμα προβλήματα με τα οποία θα πρέπει να ζήσει αναγκαστικά (δες Η αμαρτία της υπερβολής).
Εδώ βρίσκουμε την αναπόφευκτη πραγματικότητα: ο άνθρωπος δεν μπορεί να καταργήσει ή να υπερβεί τα αντισταθμίσματα. Δεν γίνεται να πράξει χωρίς συνέπειες, είτε για τον ίδιο είτε για άλλους. Οι πρότερες πράξεις καθορίζουν τις ύστερες επιλογές. Όλα πλαισιώνονται από τους συντελεστές του περιβάλλοντος. Δεν υπάρχει απόλυτη ελευθερία παρά μόνο η δυνατότητα επιλογής εντός των πλαισίων που προκύπτουν από την εκάστοτε σύσταση της κατάστασης (δες Οι μοίρες της τύχης, επιλογής, και του αναπόφευκτου).
Η θρησκεία μας ξεκινά με την αναγνώριση της πραγματικότητας. Λέμε πως, ναι, υπάρχουν όρια πέραν από εμάς. Τα κατανοούμε ως αρχέτυπα. Τους δίνουμε όνομα και κατά τρόπο μεταφορικό τα αποδίδουμε ως πρόσωπα με συγκεκριμένα ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Θέλουμε αυτή την καλλιτεχνική απόδοση γιατί έχει αξία διδακτική και μνημονική. Μπορούμε να τα θυμόμαστε όλα πιο εύκολα αλλά και να τα διδάσκουμε πιο αποτελεσματικά σε ανθρώπους όλων των δυνατοτήτων.
Το πως ονομάζουμε και αναπαριστούμε τους θεούς είναι υπόθεση δική μας. Πρόκειται για πολιτισμικό γεγονός με ιδιαίτερα εθνικά ή ακόμα και τοπικά χαρακτηριστικά. Ωστόσο δεν είμαστε εμείς που φτιάχνουμε τους θεούς. Τα όρια είναι πάντοτε εκεί, είτε πιστεύουμε σε αυτά είτε όχι.
Συνεπώς, η θρησκευτικότητα ξεκινά με την υποταγή μας στους θεούς που προκύπτει δια της διαπίστωσης πως υπάρχουν όρια. «Υποταγή» σημαίνει αναγνώριση του ποιοι είμαστε σε σχέση με το που βρισκόμαστε. Παραδεχόμαστε πως δεν είμαστε εμείς η αρχή και το επίκεντρο του κόσμου, παρά μόνο ένα ακόμα μέρος του όλου.
Ξέρουμε πως δεν είμαστε ίσοι με τους θεούς ούτε συντελεστές στην δημιουργία. Ζούμε με τα δεδομένα και τις παραμέτρους που μας έδωσαν οι θεοί, χωρίς να καταλαβαίνουμε σε απόλυτο βάθος το γιατί ή τον τελικό σκοπό της ύπαρξης μας και του είναι γενικά. Για την καθημερινή μας ζωή, το μόνο που πρέπει να θυμόμαστε πάντοτε είναι την υπευθυνότητα, καθώς είναι αυτή που μας κρατά εντός του μέτρου.
Ο άνθρωπος που υποτάσσεται στους θεούς αναπτύσσει την σωστή νοοτροπία που εκφράζεται ως ο υπεύθυνος τρόπος ζωής. Δέχεται πως οι πράξεις του και οι συσχετισμοί στο περιβάλλον του οδηγούν τόσο στο καλό όσο και στο κακό. Αναγνωρίζει πως η κάθε πράξη, ατομική και συλλογική, έχει συνέπειες με τις οποίες θα πρέπει να ζήσει και, έτσι λοιπόν, πως απερισκεψίες του σήμερα δημιουργούν τις καταστροφές του αύριο.
Η ευθύνη έχει προσωπική διάσταση αλλά συνήθως γίνεται συλλογική υπόθεση. Αν, για παράδειγμα, ένα άτομο βάλει φωτιά στο δάσος μας, τότε όλοι θα υποστούμε τις συνέπειες αυτής της άτιμης πράξης. Γι’αυτόν ακριβώς τον λόγο η θρησκεία πρέπει να διέπεται από αυστηρότητα: να μην αφήνει τα άτομα να κάνουν οτιδήποτε θέλουν, να υπενθυμίζει στον καθένα πως υπάρχει ζωή και πέρα από το εγώ του, και να είναι έτοιμη να επιβάλει ποινές σε όσους δεν σέβονται το κοινό αγαθό. Με άλλα λόγια η θρησκεία είναι συλλογικότητα ενάντια σε κάθε ακραία ατομικότητα.
Η θρησκεία στηρίζει την συλλογική κρίση. Δίνει στους θρησκευτές τις αξίες εκείνες και τα σχετικά διδάγματα που τους επιτρέπουν να διακρίνουν το ωφέλιμο από το βλαβερό. Αν κάποιος τείνει στην υπερβολή ήδη ξέρουμε που οδηγεί αυτή η συμπεριφορά κι άρα είμαστε έτοιμοι να παρέμβουμε πριν τα πράγματα καταλήξουν στα άκρα. Ασκούμε κρίση σημαίνει πως επισημαίνουμε ποιο είναι το καλό και ποιο το κακό για όλους εμάς.
Ο κάθε άνθρωπος πρέπει να αναγνωρίζει τι γίνεται γύρω του. Όλοι μαζί ελέγχουμε ο ένας τον άλλο κι έτσι δεν αφήνουμε το πρόσωπο να στραφεί στην ατομικότητα του και να πράξει κατά τρόπο υπερβολικό εις βάρος του κοινού αγαθού. Όποιος δείχνει απάθεια είναι αφερέγγυος και μάλλον επικίνδυνος διότι δεν θέλει να κάνει αναγνώριση του τοπίου του και, κατά συνέπεια, δεν θα εντοπίσει τα όρια εγκαίρως. Από εκεί ακριβώς θα έρθει το κακό.
Απορρίπτουμε τα θαύματα και την ειδωλολατρία
Η κάθε κοινωνία πρέπει να αντιστέκεται στις εκφυλιστικές ροπές που γεννά η ανθρώπινη επιθυμία. Ο άνθρωπος ψάχνει εύκολες λύσεις και τείνει δια της φυγοπονίας ή τεμπελιάς προς την ανοησία και την αυτοκαταστροφή. Άνθρωπος που δεν θέλει να αγωνιστεί για την ζωή του και δεν εργάζεται για το κοινό αγαθό θα ψάχνει πάντα να βρει διέξοδο σε υποτιθέμενα μαγικά αποτελέσματα και θαύματα.
Όπου υπάρχει ζήτηση για θαυματοποιούς υπάρχει και η αντίστοιχη προσφορά. Πρόκειται κυριολεκτικά για αγορά. Η επιθυμία του ανθρώπου για εύκολα και άκοπα φέρνει στην ζωή τον τυχοδιώκτη που ξεπουλά τα πάντα για την ικανοποίηση των ορέξεων του. Οι θαυματοποιοί ελέγχουν τα διεφθαρμένα πλήθη και πλουτίζουν αναλόγως. Η διαφθορά του ανθρώπου ξεκινά ως η κατά τα άλλα ασήμαντη στροφή προς την ευκολία που σταδιακά μετατρέπεται σε συμπεριφορά απαξίωσης και αντικοινωνικότητας.
Οι επιθυμίες αυτές γεννούν και την ειδωλολατρία. Θέλει ο άνθρωπος να βρει θαυματουργά αντικείμενα, μαγικές πέτρες, θεραπευτικά κόκαλα, υπερτροφές, σοφία χωρίς σκέψη, κι οτιδήποτε άλλο τέλος πάντων κινείται στο μήκος κύματος της φυγοπονίας. Επίσης, η επιθυμία αυτή αποτελεί την βάση κάθε αφηγήματος περί εκλεκτών ανθρώπων, ούτω καλούμενων γενεών θεών, ελέω θεού βασιλεία, και τα σχετικά.
Αν νιώθουμε κρύο είναι γιατί βρισκόμαστε στην σκιά. Αναλαμβάνουμε λοιπόν την ευθύνη να κινηθούμε προς το φως ώστε να ζεσταθούμε. Η προσπάθεια αυτή απαιτεί κόπο και πολλές φορές αγώνα σε βάθος χρόνου (δες Ο συμβολισμός των Ολυμπιακών Αγώνων). Ο ήλιος δεν αλλάζει την πορεία του για χάρη κανενός. Εμείς πρέπει να βρούμε τους θεούς και δια της προαναφερθείσας υποταγής να ευθυγραμμιστούμε με αυτούς. Έτσι αντλούμε ενέργεια από το σύμπαν κατά τον ανάλογο τρόπο που παίρνουμε βιταμίνη από τον ήλιο.
Απορρίπτουμε συλλήβδην την ειδωλολατρία διότι δεν πιστεύουμε σε θαύματα. Ο κάθε άνθρωπος και η κάθε κοινότητα ζει στα πλαίσια που ορίζουν οι θεοί και βιώνει αυτά που οι επικρατούσες συνθήκες ορίζουν ως δυνατά. Δίνουμε έμφαση στην σημασία της ευθύνης και ασκούμε κρίση αναλόγως (δες Η σχέση που έχει ο άνθρωπος με τα όρια).
Όλα τα αποκυήματα της τέχνης μας, όπως αγάλματα και εικόνες, είναι προϊόντα της ανθρώπινης δημιουργίας. Τα αντικείμενα αυτά μπορεί να τα παράγουμε μαζικά με την βιομηχανία, μάλλον σε συνεργασία με άλλα έθνη. Δεν έχουν τίποτε το ιδιαίτερο από μόνα τους και δεν μας ενοχλεί αν φαίνονται φτηνιάρικα. Τα θέλουμε για τις απλές, καθημερινές αισθητικές ανάγκες του ανθρώπου αλλά και για να διδάξουμε με πιο αποτελεσματικό τρόπο τους σχετικούς συμβολισμούς που κωδικοποιούν τις αξίες μας.
Οι βωμοί και οι ναοί μας οφείλουν να είναι απλοί και λιτοί. Όπου οι άνθρωποι έβαλαν χρυσάφι στους ναούς τους καταστράφηκαν. Τα όποια αντικείμενα χρησιμοποιούμε θέλουμε κι αυτά να είναι ταπεινά. Οι πολυτέλειες πάντοτε στρέφουν την προσοχή του ανθρώπου μακρυά από την θεότητα. Διεφθαρμένος είναι ο άνθρωπος που λατρεύει το χρήμα και την δόξα και που, συνεπώς, έχει την υπερβολή του να νομίζει πως είναι σημαντικότερος απ’ότι είναι πραγματικά. Μόνο οι θεοί πρέπει να λατρεύονται και τα άλλα όλα να μένουν στην θέση τους ως εργαλεία ή ενθύμια.
Επίσης, η λιτότητα είναι κοινωνικότητα γιατί επιτρέπει σε όλους τους ανθρώπους να συμμετέχουν στα κοινά. Απορρίπτουμε κάθε έκφανση της πρακτικής του «κερδίζω επειδή πληρώνω». Ποτέ δεν κλείνουμε την πόρτα στον φτωχό αλλά ούτε και κάνουμε ειδική εξυπηρέτηση στον πλούσιο. Είμαστε όλοι ίσοι σε σχέση με τους θεούς, καθώς όλοι λειτουργούμε εντός των ίδιων ορίων.
Οι θεοί δεν κάνουν διακρίσεις διότι κανένας άνθρωπος δεν αξίζει ειδικής μεταχείρισης στο κοσμικό γίγνεσθαι. Δεν έχει ανάγκη ο θεός να αποδείξει τίποτε σε κανέναν. Δεν αναστέλλονται οι νόμοι του κόσμου διότι δεν υπάρχει άνθρωπος που δικαιούται τέτοιας ειδικής μεταχείρισης.
Ο ιερέας δεν μπορεί να παρέμβει για να αλλάξει αυτά τα δεδομένα. Η ιδέα και μόνο πως κάποιος μπορεί να εξαγοράσει τον θεό με προσευχές και τάματα αλλά και να έχει συναλλαγές και παζάρια μαζί του είναι εξευτελιστική και άκρως επικίνδυνη. Οι θεοί είναι αυστηροί. Όσοι άνθρωποι πιστεύουν πως η θεότητα πρέπει να φανερωθεί με συγκεκριμένο τρόπο ειδικά για χάρη τους έχουν λανθασμένη εικόνα του εγώ τους καθώς και του κόσμου γύρω τους.
Η αποκλειστικότητα της αγάπης
Ο άνθρωπος δεν μπορεί να αποφύγει τα αντισταθμίσματα, κάτι που ισχύει ακόμα και στις πλέον αγνές προθέσεις και αισθήματα. Να εστιάσουμε την προσοχή μας στην αγάπη ώστε να κατανοήσουμε την πραγματικότητα της φύσης μας εν γένει (δες Η σχέση που έχει ο άνθρωπος με τα όρια).
Ένα καθολικό σύμβολο αγάπης είναι η μητέρα που κρατά το βρέφος της. Το παιδί δεν μπορεί να ζήσει χωρίς προστασία. Δεν έχει την δυνατότητα να τραφεί ή να προστατέψει τον εαυτό του. Εξαρτάται από την μητέρα του για επιβίωση. Η μητέρα ουσιαστικά μεταφέρει την ενέργεια της στο παιδί και το κάνει πιο ισχυρό δια της δικής της ισχύος.
Η σχέση της μάνας με το βρέφος είναι αποκλειστική. Δηλαδή, αποκλείει από την μετάδοση της ενέργειας κάθε άλλη μορφή ζωής που δεν σχετίζεται με το βρέφος. Η μάνα θα αποφύγει τους κινδύνους, θα κρατήσει το παιδί μακρυά από αρπακτικά και τέρατα, κι άρα θα οριοθετήσει περιβάλλον ασφάλειας εντός του οποίου μόνο ορισμένα επίλεκτα άτομα έχουν πρόσβαση υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις.
Η μάνα δεν μπορεί να εκφράσει αγάπη προς τα πάντα, ακόμα κι αν το θέλει από αφέλεια. Αν, για παράδειγμα, αφήσει φίδια, αράχνες, αρουραίους, νυχτερίδες, λύκους, και ανώμαλους κοντά στο παιδί τότε το παιδί θα τραυματιστεί ή/και θα πεθάνει. Η μάνα όχι μόνο θα αποκλείσει αυτές τις μορφές ζωής αλλά θα αποσκοπήσει στο καθαρό περιβάλλον, ώστε να μην αναπτύσσονται αρρώστιες. Κατ’επέκταση θα ζητήσει μια σταθερή κοινωνία και ένα θεσμικό πλαίσιο που προστατεύει τα άτομα καθώς κι ένα έθνος που διατηρεί την ακεραιότητα του δια της προστασίας των συνόρων του και της ευταξίας στην επικράτεια του.
Από αυτή την αποκλειστική σχέση και μόνο μπορούμε να αντιληφθούμε τον κόσμο μας γενικά. Αν είμαστε ειλικρινείς με τον εαυτό μας τότε θα παραδεχτούμε πως κάθε ασφαλές περιβάλλον που φτιάχνει ο άνθρωπος δημιουργείται δια της δυνητικότητας της βίας και υποστηρίζεται πάλι με την δυνητική βία. Αυτό δεν σημαίνει πως όλα είναι βίαια στην πράξη, παρά μόνο πως καταλήγουν εκεί αν όλα τα άλλα ειρηνικά μέσα αποτύχουν, όπως η διαπαιδαγώγηση, η πνευματική καλλιέργεια, και η έννομη τάξη.
Πάρα πολύ απλά, αν θα κτίσουμε σπίτι πρέπει να καθαρίσουμε τον χώρο μας από όλα τα στοιχεία εκείνα της άγριας φύσης τα οποία μπορούν να μας βλάψουν. Θα εκτοπίσουμε τα φίδια και τα τρωκτικά. Θα διώξουμε τα κουνούπια. Θα ξεριζώσουμε κάθε φυτό που φέρει δηλητήριο ή άλλου είδους κίνδυνο. Θα προστατέψουμε την περίμετρο από κλέφτες και εισβολείς. Με άλλα λόγια, θα κάνουμε αυτό που απαιτείται για να μπορούμε να έχουμε αγάπη. Η αγάπη αυτή θα είναι πάντοτε σχέση αποκλειστικότητας κι εμείς θα πρέπει να διατηρούμε την απαιτούμενη εγρήγορση ώστε να δείξουμε την απαιτούμενη αποφασιστικότητα όπου αυτή είναι απαραίτητη προς εξυπηρέτηση του κοινού αγαθού.
Αγάπη έναντι όλων είναι το είδος της ανοησίας που καλωσορίζει τον λύκο μες το κοπάδι και που πανηγυρίζει υπέρ της αρρώστιας και της εξαφάνισης. Δεν την δεχόμαστε αλλά πάνω απ’όλα δεν ανεχόμαστε κάθε είδους πεποίθηση που εξορθολογικεύει ή ωραιοποιεί την ανευθυνότητα.
Οι μοίρες της τύχης, επιλογής, και του αναπόφευκτου
Ο άνθρωπος δεν έχει πλήρη έλεγχο του κόσμου του. Υπόκειται στους νόμους της φύσης. Κάθε του εμπειρία πλαισιώνεται από τις επικρατούσες συνθήκες της κατάστασης. Ωστόσο δεν είναι παντελώς ανίσχυρος γιατί διατηρεί μία κάποια πρωτοβουλία. Οι πρόγονοι μας κατανόησαν την σχέση του ανθρώπου με τον κόσμο του ως την επιρροή των τριών μοιρών. Τους έδωσαν ονόματα και τις απέδωσαν καλλιτεχνικά ως τρεις αδελφές: η Λάχεσις, η Κλωθώ, και η Άτροπος.
Υπάρχει στον κόσμο το στοιχείο της τυχαιότητας που είναι η τάση των στοιχείων για διαφοροποίηση που εκφράζεται ως εντροπία αλλά και ως η διαρκής μεταμόρφωση της κάθε παρουσίας. Αυτό συμβολίζει η Λάχεσις. Η ίδια η λέξη μας μιλά για το λαχείο ή το «άμα λάχει» που λέμε.
Η τύχη ορίζει τις ζωές μας, αλλά δεν επιδρά μόνη της. Έχουμε την πρωτοβουλία που οδηγεί σε πράξεις οι οποίες έχουν συνέπειες. Οι πρότερες πράξεις πλαισιώνουν ή/και καθορίζουν τις ύστερες πράξεις. Αν, για παράδειγμα, επιλέξω τώρα τον δρόμο που με παίρνει στο βουνό ή στην θάλασσα η απόφαση μου αυτή καθορίζει τι θα βλέπω στο άμεσο μέλλον, μεταξύ ορεινού και θαλασσινού τοπίου. Αυτό συμβολίζει η Κλωθώ, την οποία μπορούμε να φανταστούμε ως πλεκτό όπου το σχήμα που ξεκινούμε να φτιάξουμε, σχηματίζοντας ας πούμε μια γραμμή, ήδη προκαταβάλλει τι μπορούμε να κάνουμε ύστερα. Παράδειγμα, η ευθεία γραμμή σε πρώτη φάση αποκλείει τον κύκλο σε δεύτερη φάση ή έστω ο κύκλος του μέλλοντος απαιτεί πρώτα την αναίρεση της γραμμής και την δημιουργία καμπύλης εκ νέου.
Πέρα από τις επιλογές και την τύχη υπάρχουν πάντοτε τα μεγέθη εκείνα που δεν μπορούμε ποτέ να τα αποφύγουμε. Ξέρουμε πως δεν γίνεται να εκφράσουμε αγάπη έναντι όλων χωρίς αποκλειστικότητα, για παράδειγμα (δες Η αποκλειστικότητα της αγάπης). Αυτό ακριβώς είναι που συμβολίζει η Άτροπος, δηλαδή ο ένας και μοναδικός τρόπος που δύναται να υπάρξει μία συγκεκριμένη κατάσταση. Άτροπος είναι ο θάνατος, άτροπος είναι και ο καθημερινός βίος του ανθρώπου εντός των ορίων.
Μιλούμε για τις τρεις μοίρες ώστε να μην καταλήγουμε σε ακρότητες. Δεν δεχόμαστε την απόλυτη ελεύθερη βούληση, αλλά επίσης απορρίπτουμε και την απόλυτη έλλειψη βούλησης.
Ενσώματος νους
Η θρησκεία μας απαιτεί οι θρησκευτές να είναι υπεύθυνοι ώστε να κινούνται ως άτομα κι ως κοινότητες εντός των ορίων. Συνεπώς, η θρησκευτικότητα μας εκφράζεται με πράξεις. Απορρίπτουμε κάθε σχολή σκέψης που δεν σέβεται το σώμα και που δίνει σημασία μόνο στο πνεύμα. Δεν είμαστε πνευματιστές γιατί αναγνωρίζουμε την φύση μας ως ενσώματος νους.
Ξέρουμε πως αν παραβούμε τα όρια θα υποστούμε τις συνέπειες στο εδώ και τώρα αυτού του κόσμου. Δεν περιμένουμε να δούμε τα αποτελέσματα σε κάποια άλλη ζωή ή κατάσταση. Ίσως να υπάρχουν ζωές και γένη πέραν του κόσμου που γνωρίζουμε. Δεν είναι όμως το επίκεντρο της σκέψης μας καθώς για την ώρα πρέπει να συγκεντρωθούμε στην ζωή που έχουμε, στα δεδομένα της κατάστασης μας, με τις δυνατότητες που μας δίνονται. Με άλλα λόγια, σκεφτόμαστε τον άνθρωπο ως έχει κι όχι άλλα εξιδανικευμένα μεγέθη.
Τονίζουμε την υπευθυνότητα διότι έτσι το κάθε πρόσωπο ξέρει πως δεν θα ξεφύγει από τις καταστάσεις που δημιουργούν οι υπερβολές του. Κανένας δεν θα τύχει ειδικής μεταχείρισης ούτε θα εξαιρεθεί από τις επιπτώσεις της ανευθυνότητας του. Θα υποφέρει σε αυτόν τον κόσμο ή/και θα βλάψει τους ανθρώπους γύρω του.
Η θρησκεία μας βασίζεται στην αναγνώριση του υπαρκτού ανθρώπου σε καθημερινές συνθήκες της ζωής. Δεν μας ενδιαφέρουν τα πειράματα της σκέψης που δεν οδηγούν σε πρακτικά συμπεράσματα καθώς και βιώσιμες συμπεριφορές. Ο ενσώματος νους για εμάς αποτυπώνεται αισθητικά ως το υγιές σώμα και δοξάζεται μέσα από τα αγωνίσματα, όπως τους Ολυμπιακούς Αγώνες (δες Ο συμβολισμός των Ολυμπιακών Αγώνων).
Γνωρίζουμε πως ένας κοινός πυρετός είναι αρκετός για να μην μπορούμε να σκεφτούμε καθαρά ή να πράξουμε κατά το μέγιστο των δυνατοτήτων μας. Κατά συνέπεια, κάθε τρόπος ζωής που βλάπτει το σώμα, όπως η κατανάλωση οινοπνεύματος, ναρκωτικών, και σκουπιδοτροφών, κατ’ανάγκη διαφθείρει το πνεύμα.
Ξέρουμε πως το σώμα που έχει υγεία επιτρέπει και βοηθά τις ορθές σκέψεις. Ο υγιής άνθρωπος έχει την δυνατότητα να επιβληθεί στον χώρο του ώστε να επιβάλει καθεστώς ασφάλειας για την επικράτηση της αγάπης (δες Η αποκλειστικότητα της αγάπης).
Δεν έχουμε ντροπή για το σώμα μας καθώς το θεωρούμε τον τωρινό οίκο του πνεύματος μας. Η φύση όρισε να είμαστε ενσώματος νους για λόγους που δεν γνωρίζουμε αλλά και που ούτως ή άλλως δεν μπορούμε να αλλάξουμε. Δεν γίνεται να ξεφύγουμε από αυτό το πλαίσιο ώστε, ας πούμε, να ζήσουμε μονάχα ως πνεύματα. Το σώμα μας έχει ανάγκες και δημιουργεί αισθήματα τα οποία όλα συντελούν στην πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ύπαρξης.
Για εμάς το σώμα είναι ο ναός της ψυχής. Το σεβόμαστε, το διατηρούμε καθαρό, και κρατάμε μακρυά από αυτό κάθε εκφυλιστικό στοιχείο. Είμαστε πολυθεϊστές γιατί ξέρουμε πως υπάρχει και το κοινό, και η πολλαπλότητα, αλλά και η σχέση μεταξύ τους (δες Η τριαδικότητα). Μέσα μας βρίσκουμε όλα τα στοιχεία του κόσμου, όπως την οργή και την γαλήνη, την βιαιότητα και την ευρηματικότητα, και τα λοιπά, ως κοινωνία, ως μέρη της μίας ολότητας, τα πολλά δια του ενός και το ένα δια των πολλών.
Ο άνθρωπος δεν είναι μόνο νους. Δεν προκρίνουμε την σκέψη ως ανώτερη των άλλων πτυχών της ανθρώπινης φύσης. Δεχόμαστε και το συναίσθημα και το δέος της αισθητικής. Γι’αυτό λοιπόν η θρησκεία μας δέχεται όλους τους ανθρώπους, και τον φιλόσοφο και τον χτίστη και τον γιατρό και τον καλλιτέχνη, και λοιπούς, ως ίσους κι εξίσου χρήσιμους για το κοινό αγαθό, πάντοτε με γνώμονα την διαιώνιση του γένους μας.
Ο συμβολισμός των Ολυμπιακών Αγώνων
Η αμαρτία της υπερβολής υπάρχει εν δυνάμει σε όλα όσα κάνουμε. Η κάθε μας πράξη και πρωτοβουλία μπορεί να οδηγήσει σε ακρότητες οι οποίες με τον έναν ή τον άλλον τρόπο να μας βλάψουν (δες Η αμαρτία της υπερβολής). Συνεπώς πρέπει να παραμένουμε σε εγρήγορση ώστε να μπορούμε να διατηρούμε το μέτρο καθώς αλλάζουν οι εποχές και οι συσχετισμοί.
Οι γιορτές μας περιλαμβάνουν αγωνίσματα διότι με αυτά μπορούμε καλύτερα να αποδώσουμε την σημασία του καθημερινού αγώνα. Ο αθλητής πρέπει να αφοσιώνεται στο είδος του. Κάθε μέρα πρέπει να προπονείται και να παραμένει σε ετοιμότητα για την ώρα του αγώνα. Δεν μπορεί να επαναπαυθεί, να τεμπελιάσει, και να αποσυρθεί στον κόσμο της ανευθυνότητας διότι μετά δεν θα είναι έτοιμος να αγωνισθεί.
Οι αγώνες λαμβάνουν χώρα ανά τακτά χρονικά διαστήματα ώστε να τονίσουν πόσο σημαντική είναι η συνέπεια της προσπάθειας σε βάθος χρόνου. Αθλητής είναι αυτός που μένει πιστός στο έργο του. Γιορτάζουμε αυτή την ιδιότητα του ανθρώπου γιατί είναι ωφέλιμη για την εξυπηρέτηση του κοινού αγαθού. Θέλουμε ο καθένας από εμάς να δίνει τον καλύτερο του εαυτό στις σχέσεις του με άλλους ανθρώπους. Αυτό ακριβώς είναι το φιλότιμο που λέμε, δηλαδή η τιμή που έχουμε όταν φέρουμε εις πέρας το καθήκον μας στο μέγιστο των δυνατοτήτων μας.
Όλοι στην ζωή μας δίνουμε τον δικό μας αγώνα. Το συμβολίζουμε με τον αθλητισμό αλλά ξέρουμε πως αφορά την κάθε ιδιότητα σε όλες τις φάσεις της καθημερινότητας. Δεν υποτιμούμε καμία προσπάθεια. Ο κάθε άνθρωπος που πάσχει να ανεβάσει το επίπεδο του έστω ένα πόντο έχει ήδη την σωστή νοοτροπία.
Ενθαρρύνουμε όλα τα μέλη της κοινότητας μας να εκφράσουν τον καλύτερο τους εαυτό. Ασκούμε κριτική σε αυτούς που εξορθολογικεύουν την τεμπελιά τους δια της απαξίωσης. Καταγγέλλουμε την αργία τους διότι γνωρίζουμε πως η υπερβολή τους αυτή θα μας φέρει το κακό, την παρακμή, την ειδωλολατρεία, και τελικά την καταστροφή (δες Απορρίπτουμε τα θαύματα και την ειδωλολατρία).
Η τριαδικότητα
Κατανοούμε το καλό και το κακό ως διαβαθμίσεις των συντελεστών της εκάστοτε κατάστασης που συγκεκριμενοποιούνται σε ορισμένη σύσταση (δες Η αμαρτία της υπερβολής). Μιλάμε για σχέσεις και για συσχετισμούς που είναι πάντοτε τριαδικοί.
Για να κατανοήσουμε την σημασία αυτή θα στρέψουμε την προσοχή μας στο εξαπλουστευμένο άτομο. Ο άνθρωπος πράττει. Οι πράξεις έχουν συνέπειες. Άρα ήδη εντοπίζουμε δύο μεγέθη: τον άνθρωπο και τις συνέπειες των πράξεων του (δες Οι μοίρες της τύχης, επιλογής, και του αναπόφευκτου). Από το ένα, τον άνθρωπο, πήγαμε στα δύο. Όμως ο άνθρωπος δεν μπορεί να ξεφύγει ποτέ από τις πράξεις του. Ο κόσμος που αυτές δημιουργούν πλαισιώνει και καθορίζει μελλοντικές πράξεις. Συνεπώς από το ένα έχουμε δύο τα οποία βρίσκονται σε σχέση μεταξύ τους κι άρα είναι τρία. Τα τρία υφίστανται ως ανάλυση αλλά στην πράξη είναι πάντοτε ένα: δεν υπάρχει άνθρωπος χωρίς πράξεις, πράξεις χωρίς υποκείμενο, σχέση δίχως τουλάχιστον δύο μέρη.
Η τριαδικότητα μπορεί να κατανοηθεί ως σώμα και ψυχή σε σχέση μεταξύ τους, κι άρα ως ενσώματος νους (δες Ενσώματος νους). Μπορεί επίσης να κατανοηθεί ως το υπερβατικό της σκέψης, το συγκεκριμένο της υποστασιοποίησης και η σχέση μεταξύ τους. Το ίδιο και για το γενικό, το ειδικό, και η μεταξύ τους σχέση, όπως παράδειγμα το τρίγωνο ως τέτοιο και το συγκεκριμένο τρίγωνο που μπορεί ο καθένας να σχεδιάσει. Το ίδιο επίσης για τον άνθρωπο με την κοινότητα του, τον άνθρωπο με τα όρια, τον άνθρωπο με τους θεούς, και πάντοτε στην μεταξύ τους σχέση.
Η θρησκεία είναι κι αυτή έκφανση της τριαδικότητας όπως, ας πούμε, τα άτομα με τις αξίες τους και η σχέση μεταξύ τους. Δίνουμε έμφαση στην τριαδικότητα για να τονίσουμε την σημασία των συσχετισμών. Δεν μιλάμε για το καλό και το κακό ως αφηρημένα μεγέθη διότι, όπως είπαμε, γνωρίζουμε πως το κάθε τι που μπορεί να είναι καλό μπορεί επίσης να είναι κακό όταν στην συγκεκριμένη κατάσταση η παρουσία του είναι υπερβολική. Αν δεν σκεπτόμαστε με βάση την τριαδικότητα τότε δεν καταλαβαίνουμε τους συσχετισμούς κι άρα δεν αναγνωρίζουμε ούτε το καλό ούτε το κακό.
Ο κάθε άνθρωπος στο είδος του
Η θρησκεία είναι συλλογική υπόθεση. Όλες οι κοινωνίες διανέμουν το συνολικό έργο μεταξύ των μελών τους. Ο κάθε άνθρωπος εξειδικεύεται στο είδος του και συνεισφέρει στο κοινό αγαθό.
Η κοινωνία χρειάζεται καθοδηγητές σε κάθε επίπεδο, από την διευρυμένη οικογένεια, στο σχολείο, στην τοπική αυτοδιοίκηση, στην θρησκευτική ιεραρχία. Τα άτομα οφείλουν να γνωρίζουν τον ρόλο τους σε κάθε περίπτωση. Ο ιερέας να ασχολείται με τα τελετουργικά και την οργάνωση των θρησκευτών, αλλά να μην θέλει να γίνει και αστυνόμος κατά της τέχνης. Ο καλλιτέχνης να ασχολείται με την τέχνη του και να μην παριστάνει τον ειδικό σε κάθε θέμα. Ο πολιτικός να κοιτάζει πως το έθνος θα παραμείνει ισχυρό αλλά να μην νομίζει πως είναι παντογνώστης.
Οι σχέσεις μας, λοιπόν, βασίζονται στον αμοιβαίο σεβασμό. Αυτός με την σειρά του είναι αποτέλεσμα της αυτογνωσίας σε σχέση με το που βρισκόμαστε. Αποσκοπούμε στην συλλογικότητα και επιδιώκουμε το κάθε τι που κάνουμε να είναι βιώσιμο, δηλαδή να στέκει σε βάθος χρόνου.
Εκφράζουμε αλληλεγγύη μεταξύ μας και μεταξύ των γενεών διότι γνωρίζουμε πως, πρώτον, όλοι αγωνίζονται να μην παραβούν το μέτρο, και, δεύτερον, οι πράξεις μας, είτε ατομικές είτε συλλογικές, πάντοτε διαμορφώνουν τον κόσμο στον οποίο θα ζούμε.
Αυτά είναι τα θεμέλια της θρησκείας μας. Διατηρούμε την ουσία για να παραμείνουμε σταθεροί στις αξίες μας. Με την γνώση αυτή μπορούμε να κρίνουμε τι μας ωφελεί και τι μας διαφθείρει, ώστε να πατάξουμε κάθε πρόταση και συμπεριφορά που φέρνει το κακό δια της υπερβολής.