Θρησκεία και θεολογία με θέμα τον Ελληνικό πολυθεϊσμό

2026-07-26

Κάποιος φίλος με παρέπεμψε σε άρθρο του CNN που καλύπτει κάποιες από τις θρησκευτικές πρακτικές της Ελλαδικής πολυθεϊστικής ομάδας Λάβρυς: These people say worshiping ancient Greek gods is a route to modern happiness. Υπάρχουν πολλές τέτοιες ομάδες στην Ελλάδα καθώς και στην Κύπρο όπου κατοικώ. Η είδηση αυτή μου δίνει την αφορμή να αναπτύξω τις σχετικές ιδέες μου· ιδέες τις οποίες έχω ήδη δημοσιεύσει σε προηγούμενες αναρτήσεις στα αγγλικά (δεν έχω χρόνο να τα γράφω όλα και στα Ελληνικά).

Πρώτα απ’όλα, το CNN κάνει αναφορά στην πρόσφατη παραγωγή του Χόλιγουντ για την Οδύσσεια. Σε άρθρο στα Αγγλικά τοποθετήθηκα επί του θέματος (about the absence of Greeks from Hollywood’s Odyssey movie (2026-06-03)). Εν ολίγοις, η γνώμη είναι πως (α) να θυμόμαστε πως η τέχνη έχει χαρακτήρα παραπεμπτικό, ώστε να κατανοούμε αυτό το οποίο συμβολίζεται και να μην μένουμε στα σημεία ως ειδωλολάτρες, (β) να απορρίπτουμε συλλήβδην τι βγάζει το Χόλιγουντ καθώς οι τύποι ανθρώπου που προωθεί είναι κατά κανόνα φαύλοι, και (γ) η απουσία Ελλήνων ηθοποιών από την παραγωγή αυτή είναι επουσιώδης.

Τώρα στο θέμα μου περί θρησκείας και θεολογίας. Η θεολογία είναι κλάδος της φιλοσοφίας. Πρόκειται για την έρευνα περί του τι μπορεί να είναι το θείο. Η θεολογία συμπίπτει με την μεταφυσική καθώς αφορά την αφηρημένη δομή του κάθε τι. Ή, με άλλα λόγια, ψάχνει την σταθερά κατά την οποία ο κόσμος της φυσικής εκφαίνεται.

Συνεπώς, για εμένα «θεολογία» και «μεταφυσική» είναι δύο λέξεις που περιγράφουν την ίδια έρευνα. Ωστόσο, δεν έχω πρόβλημα να τις διατηρήσουμε ως ξεχωριστές έννοιες για τις ανάγκες της έμφασης. Για παράδειγμα, να πούμε πως η θεολογία επικεντρώνεται στο θείο ενώ η μεταφυσική ασχολείται μόνο με την αφηρημένη δομή χωρίς να αναφέρεται στην θεότητα. Βέβαια και μόνο το γράφω αυτό το παράδειγμα εντοπίζω την ματαιότητα του έργου, καθώς οι διαχωριστικές γραμμές αυτού του είδους πάντοτε θα τίθενται κατά το δοκούν.

Η θεολογία/μεταφυσική εντοπίζει το κοινό μεταξύ της πολλαπλότητας όλων των φαινομένων ως το προαπαιτούμενο τους καθώς κι ως το αναπόσπαστο στοιχείο της συγκεκριμένης παρουσίας τους. Στην Ελληνική παράδοση, το πλέον αφηρημένο το ονομάζουμε Λόγο: αυτό που υπερβαίνει και φανερώνεται μέσα από τα πάντα. Δεν είναι ανθρωπόμορφος ο Λόγος, ούτε συγκεκριμένος τρόπος συμπεριφοράς και προτιμήσεων (π.χ. καλόβουλος πατέρας στους ουρανούς). Η ίδια η λέξη «λόγος» σημαίνει τα ακόλουθα, όλα από τα οποία τα χρησιμοποιούμε στην καθομιλουμένη, κι όλα από τα οποία είναι σωστά για την αφηρημένη δομή του κόσμου:

• αιτία (ο λόγος που κάτι έγινε)
• σκέψη (ο άνθρωπος έχει λόγο)
• λαλιά και κατ’επέκταση γλώσσα (ο άνθρωπος έχει λόγο να πει)
• ρυθμός ή σταθερά (ο λόγος της αλλαγής)

Επίσης, υπάρχουν λέξεις όπου ο «λόγος» είναι συνθετικό μέρος, όπως τα ονόματα των διαφόρων επιστημών και ερευνών. Και σε αυτές τις περιπτώσεις η λέξη «λόγος» έχει σημασία που συμβαδίζει με τις πιο πάνω έννοιες.

Η παρουσία είναι τάση. Έχει ρυθμό, δημιουργεί δομή. Προκύπτει δια της δράσης και της αντίδρασης, που αποτελούν κύκλους ανάδρασης οι οποίοι είναι ουσιαστικά το ίδιο με την επικοινωνία κι άρα την γλώσσα.

Ο Λόγος είναι αμετάβλητος. Μπορούμε να γράψουμε πως «πάντα είναι» για χάρη της συζήτησης, αλλά δεν υπονοούμε πως έχει χρονικότητα ή τοπικότητα. Δεν υπάρχει πριν ή μετά του Λόγου, ούτε εντός κι εκτός αυτού. Είναι ολόκληρος και τελικός μες την ενότητα των όλων που φαναιρόνονται.

Ο Ησίοδος, αρχαίος ποιητής, ισχυρίζεται πως στην αρχή του κόσμου υπήρχε το Χάος. Αυστηρά ομιλούντες, χάος αναφέρεται στην απουσία της δομής ή της τάξης (κι άρα στα μαθηματικά η «θεωρία του χάους» δεν είναι το ίδιο καθώς μελετά κάτι που εντοπίζεται, άρα έχει τάση, κι εξ ου προκύπτει η θεωρία ως μελέτη του αναγνωρίσιμου στοιχείου). Το αρχέγονο Χάος είναι το είδος της τσαπατσούλικης πρότασης που ενίοτε θέτουν οι ποιητές και που οι φιλόσοφοι οφείλουν να διορθώσουν. Εάν κάτι προκύπτει από υποτιθέμενο Χάος, τότε αυτό έχει την δυνατότητα της δράσης και της αντίδρασης, κι άρα δεν στερείται τάσης και δομής.

Ακόμα και η περιγραφή του κάτι ως «απόλυτη έλλειψη δομής», που θα ήταν το Χάος, κατ’ανάγκη απαιτεί την ύπαρξη μοτίβου, το οποίο αναγνωρίζεται ως τέτοιο. Το να αναγνωρίσεις είναι το να εντοπίσεις, το να εντοπίσεις είναι το να ακολουθήσεις την τάση, το να ακολουθήσεις την τάση, είναι με λίγα λόγια το να βιώσεις μιαν έκφανση του Λόγου. Το αρχέγονο Χάος ίσως είναι χρήσιμο μόνο ως σχήμα μεταφορικό. Αλλά ακόμα κι έτσι μπορούμε να σκεφτούμε πιο αξιόλογες παραβολές (κι εδώ, παρεμπιπτόντως, ο Ησίοδος κάνει μεγάλη ζημιά στην παράδοση μας καθώς εκφυλίζει τους θεούς με πορνογραφικό τρόπο).

Που με φέρνει στο θέμα της τέχνης και της μυθολογίας. Η θεολογία είναι για λίγα άτομα. Όχι γιατί προσπαθούμε να αποκλείσουμε ανθρώπους, αλλά γιατί αυτή είναι η φύση των σχετικών ζητημάτων. Πολλοί λίγοι έχουν την υπομονή να ακολουθήσουν ως το τέλος, καθώς επίσης και την συγκέντρωση που απαιτείται για να σκεφτεί κανείς σε βάθος. Η προσεκτική σκέψη είναι δυνατότητα που αναπτύσσεται με πολυετή αφοσίωση και συνέπεια.

Οι θεοί των Ελλήνων καθώς κι όλη η μυθολογία μας είναι ανθρώπινα έργα, ονοματοδοσίες και καλλιτεχνικές αναπαραστάσεις αρχετύπων, παράγωγα της Ελληνικής παράδοσης που εμπεδώνει Ελληνικές αξίες και που αποτυπώνει την Ελληνική αισθητική. Τους παρουσιάζουμε τους θεούς όπως εμείς κρίνουμε, τους δίνουμε ονόματα και ιδιότητες, και λέμε ιστορίες που σκοπό έχουν να διδάξουν εμάς τους ανθρώπους κάτι χρήσιμο και πρακτικό. Ωστόσο τα φαινόμενα πέραν πολιτιστικής και καλλιτεχνικής έκφρασης είναι αντικειμενικές αλήθειες. Παράδειγμα, υπάρχει η αρμονία στον κόσμο, είτε την ονομάσουμε Απόλλων είτε όχι.

Μιλούμε για πολλούς θεούς διότι ξέρουμε πως το ένα και τα πολλά έχουν ως διαφορά τους την έμφαση, όχι την ουσία, όπως η μια ακτίδα φωτός διαθλάται σε πολλά χρώματα όπου πλέον και το ένα και τα πολλά είναι περιγραφές του κοινού. Η πολλαπλότητα των θεών είναι μέθοδος με μνημονική και διδακτική αξία: ο πολυθεϊσμός είναι πρακτικό εργαλείο. Δια αυτού κατανοούμε φαινόμενα, δίνοντας τους σχήματα και εικόνες που μπορεί να τις θυμάται ο κάθε άνθρωπος για όλη του την ζωή (ενώ, ας πούμε, ξεχνάμε τι ακριβώς ήταν τα νούμερα που μόλις διαβάσαμε σε έκθεση του υπουργείου για την οικονομία—αυτά δεν έχουν μνημονική αξία).

Για παράδειγμα, μιλούμε για την Αθηνά ως την θεά της σοφίας που είναι και σοφή αλλά και αξιόλογη πολεμίστρια. Η παράσταση αυτή κινεί την φαντασία και την περιέργεια, κάνοντας τους ανθρώπους να δώσουν προσοχή στο τι λέμε. Το κοινό θέλει να μάθει γιατί σχετίζουμε την σοφία με (α) μια γυναίκα και (β) μια πολεμίστρια. Γιατί να μην έχουμε κάποιον άνδρα ασκητή που διαλογίζεται μόνος του στα βουνά; Ή κάποιον ειρηνιστή βιβλιοθηκάριο και γραμματιζούμενο; Κι αυτοί οι άνθρωποι έχουν τον ρόλο τους, ωστόσο η Ελληνική συνείδηση έκρινε φρόνιμο να δώσει προτεραιότητα σε κάποια από τα ακόλουθα, θεωρώντας τα άκρως σημαντικά για την κοινωνική συνοχή και κοινωνική αναπαραγωγή των Ελλήνων:

• Οι γυναίκες δεν είναι αδύναμες, όπως ας πούμε υπονοεί η συζήτηση περί ασθενούς φύλου. Μάλιστα ο διαχωρισμός των 12 Ολυμπίων θεών σε 6 άνδρες και 6 γυναίκες συμβολίζει την ισότητα των φύλων δια των εγγενών διαφορών τους.

• Η ισχύς δεν είναι μόνο θέμα της ρώμης. Η σωστή προσέγγιση έχει περισσότερη ορμή από την γροθιά. Έτσι η Αθηνά δείχνει την δύναμη της και προκαλεί δέος δια της τέλειας της ισορροπίας ως νους ατάραχος.

• Η σοφία αφορά την κρίση και τον έλεγχο. Ακόμα κι αν δεσμεύεσαι σε κανόνες που επιτρέπουν την ειρηνική συμβίωση ξέρεις πως σε ορισμένες περιπτώσεις πρέπει να είσαι έτοιμος για βία. Κι εδώ το «σε ορισμένες περιπτώσεις» μας δείχνει την εφαρμογή της κριτικής σκέψης.

• Ο οπλίτης που φέρει ασπίδα πολεμά σε σχήμα φάλαγγας στις πρώτες γραμμή σύγκρουσης. Η Αθηνά λοιπόν δείχνει το θάρρος που απαιτείται για να βγει κανείς στο προσκήνιο, που αυτό άλλωστε είναι και η σημασία της παρρησίας (αρετή που είναι απαραίτητη για τον φιλόσοφο—και κάτι που κάνω τώρα δημοσιεύοντας αυτές τις σκέψεις που δυνάμει κοστίζουν για ευνόητους λόγους). Στην φάλαγγα η Αθηνά στέκεται μαζί με τους συναγωνιστές της, κάτι που τονίζει την σημασία του συνόλου και δείχνει πως το άτομο είναι πάντοτε μέρος της ομάδας ή κοινωνίας που το περιβάλλει. Η Αθηνά δεν ασχολείται μονάχα με το εγώ της, όπως κάνει η σύγχρονη φεμινίστρια, καθώς βλέπει την μεγάλη εικόνα κι έτσι εντοπίζει το κοινό καλό.

Μπορούμε να ερμηνεύσουμε τον συμβολισμό όλων των θεών με αυτό τον τρόπο, αλλά δεν θα το αναπτύξω περαιτέρω σε αυτό το άρθρο.

Ο συμβολισμός, λοιπόν, έχει σκοπό να χαράξει στην μακροπρόθεσμη μνήμη τα διδάγματα που εμείς θεωρούμε χρήσιμα για την κοινωνία μας. Τα διδάγματα αυτά τα προσδένουμε στο νοητό πρόσωπο που εμείς εκφράζουμε ως Αθηνά (και τους άλλους θεούς), για να εμπνεύσουμε τον άνθρωπο να δει κάτι το θαυμαστό και μεγαλοπρεπές. Με απλά λόγια, οι θεοί μας είναι τύποι αξιόλογοι, αξιοθαύμαστοι, κι ωραίοι, γιατί αυτό είναι που κινεί τους ανθρώπους.

Οι άνθρωποι κινούνται από την αριστεία και την υπέρβαση. Τις προάλλες όλος ο πλανήτης θαύμαζε τα επιτεύγματα των κορυφαίων ποδοσφαιριστών που έπαιζαν για τις εθνικές τους ομάδες. Ακόμα και στις κατ’όνομα μονοθεϊστικές χώρες υπάρχει ανεξάντλητη ζήτηση για ιστορίες ηρωισμού και ανδραγαθίας, είτε με πραγματικούς είτε με φανταστικούς χαρακτήρες. Πήγαινε όπου θες και θα βρεις εκατομμύρια θαυμαστές του Λιονέλ Μέσι και του Κριστιάνο Ρονάλντο, για παράδειγμα.

Σκέψου πόσα νέα παιδιά έχουν πλέον εμπνευστεί από τους νεότερους αστέρες, όπως τον Κίλιαν Εμπαπέ και τον Λαμίν Γιαμάλ, και πως κάποια από αυτά τα παιδιά θα αφοσιωθούν στην αριστεία δια του αθλητισμού. Ακόμα κι εκείνοι που δεν θα αθληθούν μακροπρόθεσμα θα αναγνωρίσουν την αξία του να κάνεις κάτι το θαυμαστό, κάτι που είναι δύσκολο να επιτευχθεί.

Κι ακόμα κι αυτοί που δεν θα ακολουθήσουν τα βήματα των ινδαλμάτων τους πάλι θα βρουν στοιχεία ηρωισμού που έχουν άμεση εφαρμογή στην καθημερινότητα τους. Λίγοι έχουν, για παράδειγμα, την πειθαρχία και τον αυτοέλεγχο του πρωταθλητή, αλλά όλοι ξέρουν πως έστω και λίγη πειθαρχία είναι ωφέλιμη.

Επίσης, η προσέγγιση του πολυθεϊσμού βοηθά στο να αναγνωρίσουμε και να αποδεχτούμε εκ προοιμίου την διαφορετικότητα μεταξύ των ανθρώπων. Κάποιοι είναι προικισμένοι με συγκεκριμένα ταλέντα κι άλλοι με άλλα προτερήματα. Δεν υπάρχει καλύτερος ή χειρότερος θεός, κατά τον ίδιο τρόπο που δεν υπάρχει άνθρωπος που δεν έχει κάτι να προσφέρει. Όλοι έχουν τον λόγο τους, ακόμα κι αν κάποιες φορές δεν μπορούμε να δούμε ακριβώς ποιος είναι αυτός. Κάποιος μπορεί να είναι πιο κοντά στην Αθηνά ενώ άλλος παραπάνω κινείται σε μήκος κύματος του Διονύσου. Στην πράξη όλοι έχουμε λίγο από τον κάθε θεό. Μαζί σχηματίζουμε σύνολο από το οποίο όλοι μπορούμε να επωφεληθούμε.

Οι φιλόσοφοι σκέφτονται αφηρημένα, αλλά οι παραβολές με μνημονική αξία είναι χρήσιμες για όλους, ειδικά αυτούς που δεν φιλοσοφούν.

Που με οδηγεί στην συζήτηση περί θρησκείας. Σε αντίθεση με την θεολογία, η θρησκεία είναι για όλους. Οι διδασκαλίες της πρέπει να είναι κατανοητές κι εφαρμόσιμες από τον κάθε άνθρωπο. Όλοι πρέπει να νιώθουν πως συμμετέχουν. Οι τελετές πρέπει να ενισχύουν το αίσθημα της συλλογικότητας και την ιδέα τις κοινότητας μεταξύ των θρησκευτών. Να το γράψω αλλιώς: θρησκεία είναι η κοινότητα με σαφές πλαίσιο για κάθε πτυχή της ζωής.

Η θρησκεία χρειάζεται την τέχνη και την μυθολογία διότι αυτά είναι αναγκαία για την ψυχαγωγία, κυριολεκτικά την διδασκαλία της ψυχής. Αναγνωρίζουμε, λοιπόν, πως δια της δημιουργικότητας του ο άνθρωπος αναπτύσσει τις δυνατότητες του και διευρύνει την συνείδηση του γιατί δεν αναλώνεται μόνο στα ζητήματα της καθημερινότητας. Όμως, όπως με κάθε πράξη, έτσι και η ψυχαγωγία χρειάζεται μέτρο ώστε να είναι παραγωγική. Συνεπώς, δεν χρησιμοποιούμε την ψυχαγωγία ως άδεια για τεμπελιά.

Ωστόσο, η θρησκεία δεν δεσμεύεται από τον εκάστοτε καλλιτέχνη. Επειδή το άρθρο του CNN κάνει αναφορά στην Οδύσσεια, να υπογραμμίσω πως ο Όμηρος δεν είναι θρησκεία. Χρησιμοποιεί τους θεούς ως χαρακτήρες για τις ανάγκες του έργου. Το σύγχρονο αντίστοιχό είναι κάποιος υπερήρωας, ή σούπερ σάγιαν, και τα σχετικά. Οι δημιουργοί μπορούν να ερμηνεύουν τους θεούς, αλλά πρέπει να έχουν επίγνωση της δύναμης τους κι άρα της ευθύνης τους έναντι των υπολοίπων: έχουν την δυνατότητα της σύνθεσης συμβόλων, που μένουν χαραγμένα στην συνείδηση για αιώνες.

Η θρησκεία πρέπει να διατηρεί αυτοτελή κλήση προς την παράδοση κι άρα την συντήρηση της. Έτσι μπορεί να σταθεί ως φρούριο που προστατεύει τα μέλη της κοινότητας από απερίσκεπτα ιδεολογήματα ή μόδες που πάνε κι έρχονται.

Η θρησκεία δεν μπορεί να είναι ομαδούλα από χίπηδες. Πρέπει να έχει διαχρονικό χαρακτήρα. Αποσκοπεί στην συνέχεια μεταξύ των γενεών και μένει σταθερή στις μεταπτώσεις και τις σχετικές ακρότητες των διαφόρων ιδεολογιών που είναι αποκυήματα της κάθε εποχής. Αυτό σημαίνει πως στον πυρήνα της θρησκείας βρίσκεται η ξεκάθαρη αντίληψη για την οικογένεια (που στην ελληνική παράδοση είναι η διευρυμένη οικογένεια) καθώς και για την κοινωνική αναπαραγωγή γενικά. «Κοινωνική αναπαραγωγή» αναφέρεται στην βιολογική διαιώνιση (δηλαδή παιδιά) συν την αναδημιουργία του όλου πλαισίου αξιών και νομισμάτων της εκάστοτε κοινωνίας. Όλοι είναι καλοδεχούμενοι, γιατί ο κάθε άνθρωπος έχει την σημασία του, ωστόσο όλοι αναγνωρίζουν πως ο κεντρικός στόχος και η τελική αξία της κοινότητας ευθυγραμμίζονται με την ανάγκη για επιβίωση και αλληλεγγύη μεταξύ των γενεών.

Έτσι λοιπόν, η θρησκεία καθίσταται εθνική υπόθεση (όχι να συγχύζεται με εθνικισμό, ολοκληρωτισμό, και λοιπές ιδεολογίες του σύγχρονου κρατισμού). Η εθνότητα περιέχει τον πολιτισμό και πολιτιστικές ιδιαιτερότητες του κάθε λαού. Είναι το συνεκτικό στοιχείο των ανθρώπων που τους δίνει χαρακτήρα αναλλοίωτο ανά τους αιώνες. Θρησκεία που δεν δέχεται την εθνότητα ως αναπόσπαστο κομμάτι της πάντοτε θα καταλήγει στον πνευματικό αχταρμά και τον πολιτικό ιμπεριαλισμό, που με τη σειρά του θα γεννά τον υλισμό της επιπολαιότητας, τον νεοπλουτισμό, κι άρα την απληστία (κι εδώ να σημειώσω πως ακόμα και θρησκείες που αποσκοπούν στην καθολική ισχύ τους έχουν στην πράξη ξεκάθαρα εθνικά χαρακτηριστικά, όπως η Ελληνορθοδοξία του Χριστιανισμού που δεν μπερδεύει τους Έλληνες με τους Ρώσους για παράδειγμα).

Πνευματισμοί του τύπου «όλοι οι αριθμοί κερδίζουν» δεν μπορούν να σταθούν μακροπρόθεσμα. Βλέπουν την εθνότητα και κατά συνέπεια τις οργανικά αναδυόμενες ιεραρχίες αυτής ως εμπόδιο. Τέτοιοι πνευματισμοί επικεντρώνονται στην βραχυπρόθεσμη καλοπέραση του ατόμου. Δεν μεριμνούν για τις αμετάβλητες διαπροσωπικές σχέσεις και δομές που (α) επιτρέπουν την συνέχεια μεταξύ των γενεών και (β) κρατούν τους ανεύθυνους ανθρώπους μακρυά από αντικείμενα ή ουσίες που οι ίδιοι δεν έχουν την ωριμότητά να διαχειριστούν. Ο αποπλαισιωμένος ατομικισμός είναι η ιδιοτροπία που παριστάνει την θρησκευτικότητα. Εξελίσσεται σε ανεξέλεγκτη τάση για ευχαρίστηση ενώ αγνοεί την ανάλογη ευθύνη που φέρει το άτομο για τις πράξεις του. Συνεπώς, λέω πως, όχι η «σύγχρονη χαρά» (modern happiness) δεν είναι σκοπός όπως υπονοεί ο τίτλος του άρθρου του CNN.

Δεν είμαι θρήσκος για την ώρα διότι δεν ανήκω ακόμα σε σχετική κοινότητα με τα προαναφερόμενα χαρακτηριστικά. Ξέρω από προσωπική εμπειρία καθώς και μελέτη πως ο πολυθεϊσμός ποτέ δεν χάθηκε από την γη των Ελλήνων, ενίοτε ζωντανός σε κλειστούς κι άλλοτε μέσα από οικογενειακές παραδόσεις. Ξέρω βέβαια πως υπάρχουν πολλές ομάδες πλέον που δρουν δημόσια και σκοπεύω να προσεγγίσω μια από αυτές όταν οι συνθήκες θα είναι κατάλληλες. Δεν θα βρω την ομάδα αυτή για να συζητήσω θεολογία, αν κι αυτή είναι μια ενδιαφέρουσα παράπλευρη δραστηριότητα. Θα πάω με στόχο να δημιουργήσω εθνική κοινότητα.

Θα μπορούσα θεωρητικά να γίνω Χριστιανός, αλλά η θρησκεία αυτή δεν είναι επαρκώς εθνική καθώς διατηρεί τις οικουμενικές φιλοδοξίες της καθώς και τις Ιουδαϊκές της βάσεις. Η εθνότητα είναι ο κεντρικός άξονας. Δεν θέλω οι Κινέζοι, οι Γερμανοί, ή οι Άραβες, να γίνουν Έλληνες, αλλά ούτε κι οι Έλληνες να γίνουν κάτι άλλο. Κάθε έθνος έχει τις ιδιαιτερότητες του. Ποικιλομορφία δια της τοπικότητας είναι ένα από τα χαρακτηριστικά του ανθρώπινου είδους. Άνθρωπος από άλλο πολιτισμικό γίγνεσθαι μπορεί εν δυνάμει να ενταχθεί στον Ελληνισμό νοουμένου πως ακολουθεί τα Ελληνικά ήθη και έθιμα και έχει στενές προσωπικές σχέσεις με μέλη της εθνικής κοινότητας.

Μια εθνική θρησκεία δεν πασχίζει να πείσει κανέναν για την ορθότητα των προτάσεων της. Δεν επιτελεί αποστολικό έργο ούτε θα επιβραβεύσει αυτόν που θέλει να αλλάξει πίστη. Το έθνος ως βιολογική και πολιτισμική πραγματικότητα αναπτύσσεται οργανικά.

Έχω θεολογία, ωστόσο αφηρημένες σκέψεις χωρίς θρησκεία δεν οδηγούν πουθενά. Οι στοχαστές που δεν σκέφτονται πρακτικά θα καταλήξουν να ασχολούνται με επιμέρους θέματα ενώ χάνουν την ουσία της θρησκευτικότητας, που είναι η εθνικώς προσδιορισμένη κοινότητα στο βάθος του χρόνου. Εάν δεν έχεις κοινότητα ή αν η υποτυπώδης κοινότητα που έχεις δεν φαίνεται πως θα ζήσει χωρίς εσένα, τότε δεν έχεις θρησκεία.

Στην περίπτωση μου, η εθνότητα μου είναι Ελληνική διότι μεγάλωσα σε Ελληνικό χώρο και έτυχα της Ελληνικής παιδείας/παράδοσης. Το ότι είμαι Έλληνας δεν σημαίνει πως προσδιορίζομαι έναντι άλλων ως, ας πούμε, ανώτερος άνθρωπος. Όχι, η εθνική συνείδηση δεν είναι το ίδιο με την ξενοφοβία. Το ζην Ελληνικώς αφορά τον τρόπο που προσεγγίζουμε τον κόσμο και περιλαμβάνει μεταξύ άλλων και το ιδανικό της Ξενίας, που συμβολίζεται δια του Ξένιου Ζευς (όπως π.χ. στην Ομήρου Οδύσσεια). Εκτιμώ την εθνότητα ως μέσο που συσπειρώνει τους ανθρώπους. Μεταξύ των ομοεθνών υπάρχει η φυσική αλληλεγγύη και το αίσθημα της συλλογικότητας ως συμμετοχή στο κοινό πολιτισμικό αγαθό. Είδαμε πρόσφατα πως εκατομμύρια Ισπανών ένωσαν τις φωνές τους για να γιορτάσουν το συλλογικό τους επίτευγμα στο Παγκόσμιο Κύπελλο ποδοσφαίρου. Είναι η εθνότητα που επιτρέπει αυτόν τον αυθόρμητο κοινοτισμό. Καθήκον μας εμάς είναι να καλλιεργήσουμε το εθνικό αίσθημα ώστε διαρκώς να έχουμε κοινοτισμό στην πράξη.

Προσωπικά, αναγνωρίζω πως ως φιλόσοφος που διέπεται από πειθαρχία έχω τα ταλέντα που απαιτούνται για να εξυπηρετήσω με αποτελεσματικότητα έναν υψηλότερο σκοπό. Τα ταλέντα αυτά δεν είναι για δική μου ιδιωτική χρήση. Δεν είναι για τον πλουτισμό μου ούτε για την τόνωση του εγώ μου. Είμαι το μέσον δια του οποίου αναμεταδίδεται ένα διαχρονικό μήνυμα. Μέσα από τις καθημερινές μου πράξεις αποδέχομαι την ευθύνη που μου αναλογεί: να μιλώ με παρρησία· να εμπνέω τους ανθρώπους να στρέφονται προς τα υψηλά· να σταθώ ως αρωγός και συνοδοιπόρος έναντι όλων, ώστε να τους οδηγήσω εκεί που πρέπει να πάνε, κάποτε δια της παρότρυνσης και κάποτε με αυστηρές παρατηρήσεις.